Miejsce i rola chłopów na początku II Rzeczypospolitej

Dyskutując o narodzinach II Rzeczypospolitej, wojnie z Ukrainą i Sowietami oraz o powstaniu wielkopolskim i powstaniach śląskich rzadko zadajemy pytanie jaki wpływ na te wydarzenia miała dominacja chłopów w strukturze społeczeństwa obywatelskiego i rola ruchu ludowego i szerzej postaw politycznych chłopów w tym okresie. Podejmując ten temat trzeba podkreślić, że odzyskaną niepodległość w końcu 1918r. poprzedziły 4 lata Wielkiej Wojny, w której po różnych stronach konfliktu walczyło setki tysięcy żołnierzy narodowości polskiej, głównie synów chłopskich a ziemie polskie stały się głównym terenem działań wojennych. Działania wojenne także toczyły się głównie na terenach wiejskich.

Na 7,5 mln budynków wiejskich w wyniku wojny zniszczonych zostało 1,7 m-

Historia to nie tylko martyrologia

Wywiad z sekretarzem stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, przewodniczącym Komitetu ds. przygotowania obchodów 600-letniej rocznicy bitwy pod Grunwaldem – Piotrem Żuchowskim

– Jedna z największych bitew średniowiecznej Europy będzie w tym roku w Polsce szczególnie przypominana z okazji jej 600 rocznicy.

– Bitwa pod Grunwaldem, czyli konkretne wydarzenie, które miało miejsce 15 lipca 1410 r. stanowi zagadnienie, na które musimy spojrzeć z kilku stron. Po pierwsze jako na wydarzenie historyczne, być może najważniejsze od czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego, czyli od przyjęcia chrześcijaństwa w 966 r. i Zjazdu Gnieźnieńskiego, który zaowocował w 1025 r. koroną dla Bolesława Chrobrego.

To moment, kiedy Europa dowiedziała się, że w Środkowej Europie narodziła się wielka siła -

Prof. Henryk Samsonowicz o micie Grunwaldu

Relacja z wykładu wygłoszonego 28 maja w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk z okazji 600-lecia bitwy.

Znaczenie Grunwaldu

Zwycięstwo w bitwie pod Grunwaldem w 1410 r. miało dla Rzeczypospolitej duże znaczenie. Po raz pierwszy w skali całego kraju i całego społeczeństwa – nie tylko w obrębie samej elity władzy, ale również angażując prostych ludzi, szeregowych członków naszej nacji – pojawiliśmy się na arenie międzynarodowej. Dla świeżo ochrzczonej dynastii Jagiellonów zwycięstwo pod Grunwaldem było niezwykle istotne pod względem uprawomocnienia jej panowania. Choć książę Witold był chrzczony cztery razy, a Witold dwa. Kogo z nas ochrzczono wielokrotnie? – można żartobliwie dziś zapytać. Witolda np. raz chrzczono u nas w Polsce, raz u Krzyżaków, raz w obrzą

Grunwald a sprawa polska w latach 1910-1916

W tym roku obchodzimy 600-tną rocznicę bitwy pod Grunwaldem. Czy obecne obchody dorównają swym rozmachem i znaczeniem uroczystościom z 1910 roku? Wówczas w trzech zaborach, w których dawały o sobie znać coraz mocniej ruchy niepodległościowe, przygotowywano się do nich z entuzjazmem. Najbardziej w zaborze austriackim (tam była bowiem największa autonomia). Centralne uroczystości obchodów odbyły się w Krakowie. Jednak organizowano je również w Warszawie, Lwowie, Przemyślu i w wielu innych miastach Polski. Także za granicą, tam gdzie żyli polscy emigranci świętowano 500-lecie bitwy.

Rok 1910 został nazwany Rokiem Grunwaldzkim. Podjęto wtedy wiele akcji społecznych. W całym kraju wydawano okolicznościowe publikacje, wygłaszano odczyty, odsłaniano pamiątkowe tablice. Wielkopolska stała się pierwszym miejscem prz-

Mit Kresów czy tradycja „krajowości” – dylematy sąsiedztwa

Wspólne wejście Polski i Litwy do strefy Shengen otworzyło przed mieszkańcami obydwu krajów nieznane wcześniej możliwości. Swobodne poruszanie się pomiędzy Kownem, Wilnem, Mariampolem, Suwałkami i Sejnami, które dziś wydaje się czymś absolutnie naturalnym, było nie do pomyślenia w okresie międzywojennym, kiedy granica polsko-litewska była zamknięta. Niewiele lepiej wyglądała sytuacja w okresie sowieckim, kiedy kontakty międzyludzkie ponad granicami także były ograniczone. Rozdzielenie historycznych ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (obejmującego większość dzisiejszej Białorusi i Litwy, oraz skrawki Polski i Ukrainy) było spełnieniem się złego snu „krajowców”, przedwojennych intelektualistów, którzy próbowali bez skutku pogodzić zwaśnione narodowości.

O zbliżeniu kościołów - katolickiego i prawosławnego w Polsce

Rozmowa z biskupem Tadeuszem Pikusem, prof. dr hab. teologii, przewodniczącym Rady Episkopatu do spraw Ekumenizmu

– Mówimy obecnie o przełomie w stosunkach Kościołów – katolickiego w Polsce i prawosławnego w Rosji. W Polsce funkcjonuje wiele cerkwi prawosławnych. Jak układają się relacje Kościołów katolickiego i prawosławnego w Polsce?

– Od wielu lat w ramach kontaktów z Kościołem prawosławnym jest prowadzony dialog bilateralny między Kościołem katolickim w Polsce i Polskim Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym RP. Zanim wspólnota prawosławna w Polsce uzyskała w 1925 r. autokefalię, czyli niezależność jurysdykcyjną uznaną przez inne Kościoły prawosławne, wierni prawosławni podlegali Patriarchatowi Moskiewskiemu. Patriarchat Moskiewski uznał Polski Autokefal-

Pomoc chłopów i ludowców jeńcom radzieckim w latach 1941-1945

Lata II wojny światowej były wyjątkowym okresem w dziejach Polski. Klęska we wrześniu 1939 r., a w jej konsekwencji okupacja hitlerowska ziem polskich wywołały wiele zjawisk o nie spotykanym dotąd nasileniu. Po dwudziestu latach niepodległości życie polityczne kraju na okres 5 lat zostało zepchnięte do podziemia lub na emigrację. Walka narodu polskiego z okupantem odbywała się w warunkach ekstremalnych – wręcz totalnego zagrożenia biologicznego. Mimo drastycznych i skrajnych warunków okupacji polski ruch oporu zdołał zbudować dobrze wykształcone struktury organizacyjne Państwa Podziemnego – jego władze ustawodawcze, wykonawcze, podziemne armie, konspiracyjne sądy, tajną oświatę, prasę oraz aktywnie działające instytucje kulturalne. Żywa była też działalność konspiracyjna partii politycz-

Jałta – złowroga rocznica

Rozmowa z prof. dr hab. Jerzym Eislerem

– Lubimy czcić rocznice naszych klęsk narodowych. Nadarza się teraz okazja szczególna. 65 lat temu (4–11 lutego 1945 roku) Polska zdradzona przez swoich sojuszników włączona została do sowieckiej strefy wpływów i na ponad 40 lat utraciła suwerenność. Zacznijmy naszą rozmowę od pytania zasadniczego: Czy ta konferencja była w ogóle, u schyłku wojny, potrzebna. Wojska sowieckie zmierzały już przecież do Berlina, a również i armie sojusznicze były blisko stolicy III Rzeszy, chociaż, po spektakularnej klęsce grudniowej w Ardenach, maszerowały nieco wolniej. Komu zatem potrzebna była ta konferencja: Stalinowi czy aliantom?

– Wydaje się, że konferencja była potrzebna całej trójce. Atmosfera w Jałcie była przecież bardzo dobra, panowie prawi-

Pękła ostatnia nić…

16 listopada br. na powązkowskim cmentarzu w Warszawie pożegnaliśmy Kolegę Stanisława Laskowskiego, ostatniego posła do Sejmu Ustawodawczego z listy PSL Mikołajczyka i ostatniego z żyjących członków władz naczelnych powojennego PSL. Był on przedstawicielem wspaniałego wiciowego pokolenia, które nadało Stronnictwu ideowy kształt, obdarzając go ideologią agraryzmu. Pokolenia, które utworzyło w okresie hitlerowskiej okupacji Bataliony Chłopskie – chłopskie wojsko, drugą co do wielkości formację zbrojną Polskiego Państwa Podziemnego. Było ono też trzonem organizacyjnym legendarnego PSL Mikołajczyka. Pokolenia, któremu obce moce uniemożliwiły budowę Polski chłopskiego jutra, Polski sprawiedliwej i demokratycznej, Polski Ludowej! Pokolenia o niewykorzystanym potencjale intelektualnym, któremu ograniczon-

Walka o demokrację

Polskie Stronnictwo Ludowe w latach 1945–1947

„Na Ruchu Ludowym, na milionowych masach chłopskich, stanowiących olbrzymią większość narodu, na ich politycznej organizacji, na wypróbowanym w bojach lat kilkudziesięciu Stronnictwie Ludowym ciąży wielka odpowiedzialność za byt i przyszły rozwój Państwa Polskiego. [...] Polska ma być demokratyczna! Do takiej Polski dążyli chłopi i o taką Polskę walczyli, bo demokracja to rządy większości, a nie rządy jednej partii”.W czerwcu 1945 r. toczyły się w Moskwie rozmowy w sprawie utworzenia w Polsce Rządu Jedności Narodowej. W konferencji uczestniczyli przedstawiciele PPR, tzw. lubelskiej PPS, SL i SD oraz emigracji londyńskiej z byłym premierem rządu RP na uchodźstwie Stanisławem Mikołajczykiem. Umowa moskiewska formalnie stawiała wszystkie -

Żołnierze – górnicy (1949–1959)

W latach 1949–1959 funkcjonował w Polsce represyjny system wojskowych batalionów pracy, skierowanych przymusowo do pracy w kopalniach, kamieniołomach, zakładach pozyskiwania i wzbogacania rud uranowych. Przez owe wojskowe obozy pracy, na mocy segregacji politycznej, w drodze odpowiedzialności zbiorowej przeszło około 96 tysięcy żołnierzy – górników, 3 tysiące żołnierzy zatrudnionych przy wydobywaniu i wzbogacaniu uranu i około 20 tysięcy żołnierzy tzw. batalionów budowlanych pracujących w hutach i innych zakładach przemysłu ciężkiego.

Po zakończeniu działań wojennych podpisano w Moskwie umowę polsko-radziecką dotyczącą sposobu wynagrodzenia szkód wyrządzonych przez okupację niemiecką. Polska zobowiązana została do dostarczenia wschodniemu sąsiadowi kontyngentu węgla kamienneg-

W 20 rocznicę odrodzenia PSL w Wilanowie

Polskie Stronnictwo Ludowe jest historycznym symbolem oporu naszego narodu wobec komunistycznej przemocy. Przez niektórych historyków jest ono tak, jak i „Solidarność” kojarzone z „samoograniczającą się rewolucją”. Z kolei dla czołowego przedstawiciela opozycji demokratycznej Jana Lityńskiego PSL było modelem oporu. A to co najbardziej charakterystyczne było w naszej tuż powojennej historii, to fakt, że Polacy pod ludowym czyli chłopskim sztandarem PSL przeciwstawili się komunistom. Wcześniej zaś w 1920 r. chłopskim czynem odprawiono bolszewików spod Warszawy. W przeciwieństwie do Rosji, gdzie w rewolucji bolszewickiej masowy udział chłopów wyniósł komunistów do władzy hasłami – „ziemia chłopom”, „pokój masom”.

W samej historii Polskiego Stronnictwa Ludowego jest jeszcze wiele b-

Polski Wrzesień z perspektywy 70-lecia

Ocena źródeł i literatury przedmiotu

Zasadnicze polskie źródła do tematu znajdują się w Centralnym Archiwum Wojskowym, Zbiorach Specjalnych Wojskowego Biura Badań Historycznych oraz w A rchiwum Instytutu Polskiego i Muzeum Gen. Sikorskiego w Londynie (głównie relacje), a zagraniczne w archiwach Rosji, Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii.

Mimo upływu 70 lat, działania wojenne na obszarze Polski we wrześniu i październiku 1939 r. nadal interesują historyków i miłośników tradycji Wojska Polskiego. Znaczną aktywność polskich badaczy w tym zakresie potwierdza wydanie w latach 1989–2001 ponad 9 tysięcy publikacji, dotyczących różnych aspektów Września 1939. Od lat trwają też spory, dotyczące genezy, przebiegu, w tym źródeł i wpływu na klęskę polskich błędów oraz skutkó-

Agent "Konrad" na tropie archiwum Mikołajczyka

Październik 1956 roku nie przyniósł ludowcom upragnionej wolności. Co prawda z więzień wyszli działacze b. PSL ale wciąż prawica ludowa uznawana była za wroga w PRL. Służba Bezpieczeństwa bacznie przyglądała się niepokornym i śledziła każdy ich krok. We Wrocławiu szczególnie uważnie przypatrywano się środowisku akademickiemu powiązanemu z b. PSL -em, czyli profesorom wrocławskiego uniwersytetu. Byli to: Stefan Inglot, Tadeusz Kotula, Wincenty Styś, Jerzy Łanowski, Marian Morelowski.

Znacząca rolę w inwigilowaniu tego środowiska odegrał agent „Konrad”. Niszczył nie tylko prawicę PSL , swoich kolegów profesorów, ale również nie dopuścił do wydania pamiętników Witosa. W 1959 roku na polecenie SB wypożyczył od osoby, obdarzającej go zaufaniem, pamięt-

Odwiedziny u Witosa

– W październiku 1933 roku powrócił Pan do cieszyńskiej szkoły, aby kontynuować studia, tym razem na kierunku instruktorsko-nauczycielskim?

– Jak już wspomniałem na moje podanie o przyznanie mi stypendium otrzymałem od Edwarda Zabłockiego, dziekana wydziału instruktorsko-nauczycielskiego, odpowiedź pozytywną. Zajęcia rozpoczynały się 1 października, a z wojska wyszedłem we wrześniu. Kilkanaście dni wakacji spędziłem zatem u rodziny w Kornicy a następnie zameldowałem się w Cieszynie. Spotkałem naturalnie wielu znajomych. Jasio Gołębiowski, kolega z mojego roku, który zatrudnił się jako asystent u profesora Bolesława Błażka. Miał on służbową kawalerkę i zaproponował mi wspólne mieszkanie. Oczywiście chętnie przyjąłem propozycję, bo to i-

Wkład ludowców w pierwszą konstytucję II Rzeczypospolitej

6 maja 1917 r. na posiedzeniu Koła Polskiego Włodzimierz Tetmajer poseł do parlamentu wiedeńskiego z PSL „Piast” zgłosił rezolucję głoszącą, że jedynym rozwiązaniem sprawy polskiej jest utworzenie niezależnego państwa polskiego, złożonego ze wszystkich ziem polskich z dostępem do morza. Po burzliwej dyskusji została ona przyjęta przez Koło Polskie, a następnie jednogłośnie przez Sejmowe Koło Polskie. Decyzja ta została przyjęta przez Krakowian w dniu 28 maja 1917 r. z wielką radością.

Wcielenie powyższych celów miała zapewnić konstytucja odrodzonego państwa. Jej opracowanie powierzono komisji konstytucyjnej Konstytuanty, utworzonej w Sejmie Ustawodawczym odrodzonej Rzeczypospolitej, wybranym w styczniu 1919 r. W tym roku minęło właśnie 90 lat od tamtego historycznego wydarzenia.

Komis-

Politycy i historycy o rocznicy „Okrągłego Stołu”

Rozmowa z sekretarzem „Okrągłego Stołu” – mec. Jackiem Ambroziakiem

Sejm 23 stycznia br. jednogłośnie, przez aklamację przyjął Uchwałę w sprawie uczczenia 20 rocznicy rozpoczęcia obrad Okrągłego Stołu. Z okazji rocznicy – 5 lutego w Sejmie a następnego dnia w Pałacu Prezydenckim aktorzy wydarzenia oraz historycy dyskutowali o przełomowej roli Okrągłego Stołu i jego wpływie na nasze życie. Oto niektóre wypowiedzi uczestników obu konferencji.

Zdaniem Adama Michnika Okrągły Stół stanowił udaną próbę rozwiązania kwadratury koła. – Wydawało się początkowo, że niemożliwe jest rozmontowanie systemu komunistycznego. Dialog, porozumienie stron doprowadziło jednak do urzeczywistnienia idei Polski wspólnej. Czy dziś będziemy broni-